AVG en AI in de zorg: de regels uitgelegd

De Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) is de Europese privacywet die geldt voor elke verwerking van persoonsgegevens, ook als die verwerking plaatsvindt via een AI-systeem. In de zorg maakt dit bijzonder veel verschil: gezondheidsgegevens vallen onder de zogenoemde bijzondere persoonsgegevens (artikel 9 AVG). Die categorie verdient extra bescherming en mag alleen worden verwerkt als aan een specifieke uitzonderingsgrond is voldaan.

Denk aan AI-toepassingen die rapporten schrijven op basis van gespreksverslagen, die klinische beslissingen ondersteunen of die chatfunctionaliteit bieden aan cliënten. Al die toepassingen verwerken persoonsgegevens, en vaak ook gezondheidsgegevens. De AVG stelt dan concrete eisen: er moet een grondslag zijn, de verwerking moet doelgebonden en minimaal zijn, er moeten passende beveiligingsmaatregelen zijn, en de verantwoordelijkheid moet helder belegd zijn.

De toezichthouder in Nederland is de Autoriteit Persoonsgegevens (AP). Zij handhaaft de AVG en heeft specifieke aandacht voor AI-toepassingen die persoonsgegevens verwerken.

Artikel 9 AVG verbiedt in beginsel de verwerking van bijzondere persoonsgegevens, waaronder gezondheidsgegevens. Verwerking is alleen toegestaan als aan één van de limitatief opgesomde uitzonderingsgronden wordt voldaan. De meest relevante in de zorgsector zijn:

• Uitdrukkelijke toestemming (artikel 9 lid 2a): de cliënt geeft expliciet en vrijwillig toestemming voor de verwerking. Toestemming moet specifiek, geformuleerd en herroepbaar zijn. In een behandelrelatie is toestemming vaak geen stevige grondslag, omdat er sprake kan zijn van afhankelijkheid.
• Noodzakelijkheid voor de gezondheidszorg (artikel 9 lid 2h): de verwerking is noodzakelijk voor de verstrekking van gezondheidszorg of sociale diensten. Dit is in de praktijk de meest robuuste grondslag voor zorginstellingen.
• Wettelijke verplichting (artikel 9 lid 2b): verwerking is vereist op grond van wet- en regelgeving, zoals de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO).

Naast de uitzonderingsgrond op grond van artikel 9 is ook altijd een reguliere grondslag nodig op grond van artikel 6 (zoals de uitvoering van een overeenkomst of een wettelijke verplichting). Beide lagen moeten kloppen voordat AI rechtmatig gezondheidsgegevens mag verwerken.

Een Data Protection Impact Assessment (DPIA, ook wel gegevensbeschermingseffectbeoordeling) is een verplichte risicoanalyse vooraf. De AVG schrijft een DPIA voor als een verwerking waarschijnlijk een hoog risico oplevert voor de rechten en vrijheden van betrokkenen. Bij AI in de zorg is dat al snel het geval, omdat er sprake is van drie factoren tegelijk:

• Verwerking van bijzondere persoonsgegevens (gezondheidsdata)
• Grootschalige verwerking of verwerking van een kwetsbare groep (patiënten, cliënten)
• Nieuwe technologie (AI-systemen met geautomatiseerde analyse of beslissingen)

De Autoriteit Persoonsgegevens heeft een lijst gepubliceerd met verwerkingen waarvoor een DPIA altijd verplicht is. Grootschalige verwerking van gezondheidsgegevens door middel van geautomatiseerde systemen staat hierop.

Een DPIA documenteert de risico's, de maatregelen die worden getroffen om die risico's te beheersen, en de restrisico's. Als de restrisico's te hoog zijn, moet de AP vooraf worden geraadpleegd. Een goed uitgevoerde DPIA laat ook zien dat de organisatie aantoonbaar heeft nagedacht over privacy: dat is precies de verantwoordingsplicht die de AVG vraagt.

Wie een AI-leverancier inschakelt die namens de zorginstelling persoonsgegevens verwerkt, is verplicht een verwerkersovereenkomst (of verwerkerscontract) te sluiten. Dit is geen formaliteit: de overeenkomst is de juridische waarborg dat de leverancier als verwerker handelt binnen de kaders die de verwerkingsverantwoordelijke stelt.

Voor AI-toepassingen in de zorg zijn deze punten in ieder geval relevant in een verwerkersovereenkomst:

• Doelbinding: de leverancier mag de gegevens alleen verwerken voor het afgesproken doel, niet voor modeltraining of andere doelen.
• Datalocatie: waar worden de gegevens opgeslagen en verwerkt? Verwerking buiten de EU of EER vereist aanvullende waarborgen.
• Beveiliging: welke technische en organisatorische maatregelen treft de leverancier?
• Meldplicht datalekken: binnen welke termijn meldt de leverancier een datalek aan de verwerkingsverantwoordelijke?
• Sub-verwerkers: maakt de leverancier gebruik van andere partijen (zoals cloudproviders)? Die moeten ook zijn gebonden aan dezelfde eisen.
• Auditrecht: heeft de zorginstelling het recht om de naleving te controleren of te laten controleren?

Veel aanbieders van AI-tools bieden standaard verwerkersovereenkomsten aan. Beoordeel die kritisch voordat u tekent, en laat juridische ondersteuning meekijken als de verwerking gevoelig is.

De meest gestelde vraag in de praktijk: mag ik dit in ChatGPT invoeren? Het antwoord is helder: nee. Publieke AI-tools verwerken ingevoerde data buiten de context van een verwerkersovereenkomst, veelal buiten de EU en soms voor modeltraining. Dat is onverenigbaar met de AVG-eisen voor bijzondere persoonsgegevens.

Wat mag wel:

• AI-toepassingen gebruiken die draaien op een eigen of afgeschermde omgeving, met een gesloten verwerkersovereenkomst en dataverwerking binnen de EU.
• Geanonimiseerde of gefingeerde data gebruiken voor testdoeleinden, mits de anonimisering onherleidbaar is.
• AI-tools inzetten voor taken waarbij geen persoonsgegevens worden ingevoerd (zoals het schrijven van beleidsdocumenten op basis van fictieve scenario's).

Wat niet mag:

• Cliëntnamen, dossierinformatie, BSN-nummers, diagnoses of andere identificerende gegevens invoeren in publieke AI-tools zoals ChatGPT, Copilot of vergelijkbare diensten zonder gesloten verwerkersovereenkomst.
• AI-tools gebruiken die data buiten de EU verwerken zonder passende waarborgen (zoals standaardcontractbepalingen).
• AI inzetten voor geautomatiseerde besluitvorming over cliënten zonder dat zij dit weten of daar bezwaar tegen hebben gemaakt (artikel 22 AVG).